Trigger trong SQL Server

01 · TRIGGER LÀ GÌ?

Trigger là gì?

Không có Trigger, so với có Trigger

Ví dụ: "không cho phép số lượng sản phẩm nhỏ hơn 0." Khi người dùng chạy UPDATE SANPHAM SET SOLUONG = -10 WHERE MASP = 'SP01';, Trigger phát hiện SOLUONG < 0 ➜ Báo lỗi ➜ ROLLBACK ➜ Hủy thao tác.

Tại sao cần Trigger?

Trigger thường dùng để tự động kiểm soát dữ liệu ngay tại tầng cơ sở dữ liệu:

• Kiểm tra dữ liệu: Số lượng sản phẩm ≥ 0
• Ngăn thao tác không hợp lệ: Không cho xóa khách hàng đã phát sinh giao dịch
• Tự động cập nhật: Thêm CTHD ➜ Tự động cập nhật trị giá hóa đơn
• Theo dõi thay đổi: Tên khách hàng cũ ➜ Mới
• Đồng bộ dữ liệu: CTHD thay đổi ➜ Cập nhật tổng tiền hóa đơn ➜ Cập nhật doanh số khách hàng

02 · CÁC LOẠI TRIGGER

AFTER và INSTEAD OF

SQL Server hỗ trợ hai loại Trigger chính. SQL Server không hỗ trợ BEFORE TRIGGER theo cách một số hệ quản trị CSDL khác có.

AFTER - Chạy sau khi thao tác DML hoàn tất thành công (AFTER INSERT, AFTER UPDATE, AFTER DELETE). INSTEAD OF - thay thế thao tác DML ban đầu bằng các câu lệnh định nghĩa bên trong Trigger.

03 · CÚ PHÁP TRIGGER

Cú pháp tạo Trigger

CREATE TRIGGER <Tên_Trigger>
ON <Tên_Bảng>
AFTER | INSTEAD OF INSERT, UPDATE, DELETE
AS
BEGIN
    -- Các câu lệnh xử lý
END;

FOR cũng có thể được dùng thay cho AFTER.

Giải thích từng thành phần

CREATE TRIGGER trg_AfterInsert_KhachHang
ON KHACHHANG
AFTER INSERT
AS
BEGIN
    -- xử lý
END;

CREATE TRIGGER tạo Trigger mới. Tên nên dễ hiểu, ví dụ trg_AfterInsert_KhachHang, trg_CheckQuantity_SanPham, trg_PreventDelete_NhanVien. ON KHACHHANG gắn Trigger vào bảng đó. AFTER INSERT chạy sau khi có INSERT. BEGIN...END chứa các câu lệnh thực hiện.

Ví dụ - AFTER INSERT

Khi thêm khách hàng mới, hiển thị thông báo:

CREATE TRIGGER trg_AfterInsert_KhachHang
ON KHACHHANG
AFTER INSERT
AS
BEGIN
    PRINT N'Khách hàng mới đã được thêm vào KHACHHANG.';
END;

Thử nghiệm:

INSERT INTO KHACHHANG
VALUES (
    'KH99',
    N'Nguyễn Văn A',
    N'Hà Nội',
    '0909000000',
    '2026-08-11',
    0
);

Ví dụ - INSTEAD OF DELETE

Không cho phép xóa khách hàng:

CREATE TRIGGER trg_PreventDelete_KhachHang
ON KHACHHANG
INSTEAD OF DELETE
AS
BEGIN
    PRINT N'Không được xóa khách hàng.';
END;

Khi chạy DELETE FROM KHACHHANG WHERE MAKH = 'KH01';, thay vì xóa, hệ thống chỉ in ra "Không được xóa khách hàng."

04 · KIỂM TRA VÀ XỬ LÝ LỖI

Trigger kiểm tra dữ liệu

Bài toán: Số lượng sản phẩm trong SANPHAM không được nhỏ hơn 0.

CREATE TRIGGER trg_CheckQuantity_SanPham
ON SANPHAM
AFTER INSERT, UPDATE
AS
BEGIN

    IF EXISTS (
        SELECT *
        FROM SANPHAM
        WHERE SOLUONG < 0
    )
    BEGIN
        RAISERROR (
            N'Số lượng không thể âm.',
            16,
            1
        );

        ROLLBACK;
        RETURN;
    END

END;

Phân tích

IF EXISTS(...) kiểm tra có tồn tại bản ghi vi phạm điều kiện hay không. RAISERROR(N'...', 16, 1) báo lỗi - Mức độ 16 là mức thường dùng để biểu diễn lỗi do người dùng gây ra (dữ liệu nhập sai, vi phạm quy tắc). ROLLBACK hủy giao dịch đang thực hiện, đưa dữ liệu về trạng thái trước đó.

PRINT và RAISERROR - Phân biệt

05 · INSERTED VÀ DELETED

INSERTED và DELETED

Khai báo biến tạm (@)

DECLARE @TenBien KieuDuLieu;

Khai báo nhiều biến cùng lúc, ngăn cách bằng dấu phẩy:

DECLARE @MaKH CHAR(4), @NgayDK SMALLDATETIME;

Biến mới khai báo mặc định mang giá trị NULL. Có 2 cách gán giá trị:

DECLARE @MaKH CHAR(4);

SELECT @MaKH = MAKH
FROM inserted;

PRINT N'Khách hàng vừa thêm: ' + @MaKH;

Thử trực tiếp

Bấm một nút để xem INSERTED/DELETED chứa gì với từng thao tác (ví dụ: Đổi tên khách hàng từ "Nguyễn Văn A" thành "Nguyễn Văn B"):

INSERT INTO KHACHHANG (MAKH, HOTEN)
VALUES ('KH01', N'Nguyễn Văn A');

Ví dụ - Đọc INSERTED

CREATE TRIGGER trg_AfterInsert_KhachHang
ON KHACHHANG
AFTER INSERT
AS
BEGIN
    DECLARE @MAKH CHAR(4);

    SELECT @MAKH = MAKH
    FROM INSERTED;

    PRINT N'Khách hàng mới được thêm vào với MAKH: '
        + CAST(@MAKH AS VARCHAR);
END;

Ví dụ - Đọc DELETED

CREATE TRIGGER trg_AfterDelete_KhachHang
ON KHACHHANG
AFTER DELETE
AS
BEGIN
    SELECT *
    FROM DELETED;
END;

Ví dụ hoàn chỉnh - Theo dõi thay đổi tên (UPDATE)

Khi UPDATE, DELETED chứa giá trị cũ và INSERTED chứa giá trị mới, nên có thể so sánh "giá trị cũ ➜ giá trị mới":

CREATE TRIGGER trg_AfterUpdate_KhachHang
ON KHACHHANG
AFTER UPDATE
AS
BEGIN

    DECLARE
        @OldName VARCHAR(40),
        @NewName VARCHAR(40);

    SELECT @OldName = HOTEN
    FROM DELETED;

    SELECT @NewName = HOTEN
    FROM INSERTED;

    PRINT N'Tên khách hàng đã thay đổi từ "'
        + @OldName
        + N'" sang "'
        + @NewName
        + N'".';

END;

06 · ỨNG DỤNG THỰC TẾ

Ứng dụng thực tế của Trigger

Kiểm tra tồn tại trước khi thêm

Không cho phép thêm hóa đơn nếu khách hàng chưa tồn tại:

IF EXISTS kiểm tra có tồn tại dữ liệu thỏa điều kiện; IF NOT EXISTS kiểm tra ngược lại - Không tồn tại dữ liệu thỏa điều kiện.

Trigger tự động cập nhật dữ liệu

Bảng HOADON(MAHD, TRIGIA) và CTHD(MAHD, MASP, SOLUONG, DONGIA). Khi INSERT INTO CTHD, Trigger tự động tính lại TRIGIA và UPDATE HOADON.

Trigger cập nhật doanh số khách hàng

Bài toán nâng cao hơn: Thêm/sửa hóa đơn ➜ Trigger tính tổng trị giá ➜ Cập nhật DOANHSO trong KHACHHANG.

Không cho xóa dữ liệu đang được tham chiếu

Không cho phép xóa nhân viên nếu nhân viên đã tham gia bán hàng:

Tự động cập nhật ngày đăng ký

Khi thêm khách hàng mới, nếu không nhập NGDK, hệ thống tự động lấy ngày hiện tại bằng GETDATE().

Một số bài toán mở rộng

• Sản phẩm chỉ được thêm vào hóa đơn nếu sản phẩm tồn tại và đủ tồn kho
• Tổng giá trị trong CTHD phải khớp với HOADON
• Hóa đơn vượt 1.000.000.000 phải chuyển trạng thái "Kiểm tra đặc biệt"
• Tổng số lượng sản phẩm bán ra trong một ngày không vượt 10.000 sản phẩm
• Không cho nhân viên trở thành cấp trên của chính mình

07 · TRIGGER XỬ LÝ NHIỀU DÒNG

Trigger nên tư duy theo tập dữ liệu

Sinh viên thường viết:

DECLARE @MAKH CHAR(4);

SELECT @MAKH = MAKH
FROM INSERTED;

Cách này dễ hiểu khi minh họa một bản ghi, nhưng một câu INSERT INTO ... SELECT ... có thể thêm nhiều dòng cùng lúc - Và như đã nói ở mục 05, SELECT @x = cột FROM inserted không hề báo lỗi khi có nhiều dòng, nó chỉ âm thầm bỏ sót.

Biến tạm so với IF EXISTS/JOIN

Đây là 2 cách viết phổ biến cho cùng 1 bài toán kiểm tra dữ liệu trong Trigger:

-- Biến tạm - chỉ an toàn khi chắc chắn 1 dòng
DECLARE @SoLuong INT;
SELECT @SoLuong = SOLUONG FROM inserted;
IF (@SoLuong < 0)
BEGIN
    RAISERROR (N'Số lượng không thể âm.', 16, 1);
    ROLLBACK TRANSACTION;
    RETURN;
END

-- IF EXISTS - đúng với bất kỳ số dòng nào
IF EXISTS (SELECT * FROM inserted WHERE SOLUONG < 0)
BEGIN
    RAISERROR (N'Số lượng không thể âm.', 16, 1);
    ROLLBACK TRANSACTION;
    RETURN;
END

Trong đề bài BTTH5, đa số câu đều nên trình bày theo hướng IF EXISTS/NOT EXISTS làm đáp án chính - Cách dùng biến tạm vẫn được giữ lại trong đáp án như một "Cách khác" để tham khảo, kèm ghi chú rõ giới hạn chỉ đúng khi thao tác ảnh hưởng đúng 1 dòng.

08 · QUY TRÌNH XÂY TRIGGER

Quy trình 6 bước

Khi gặp bài tập Trigger, có thể làm theo 6 bước:

Quản lý Trigger

Xóa Trigger:

DROP TRIGGER trg_AfterInsert_KhachHang;

Xem thông tin Trigger:

SELECT *
FROM INFORMATION_SCHEMA.TRIGGERS;

Cheat Sheet Tuần 5

Năm tuần đầu của IT004

Tuần 1: Tạo CSDL. Tuần 2: Truy vấn. Tuần 3: Truy vấn nâng cao. Tuần 4: Xử lý dữ liệu (CAST/CASE/Subquery). Tuần 5: Tự động hóa & kiểm soát bằng Trigger, INSERTED/DELETED, RAISERROR/ROLLBACK. Tuần 6 theo khung môn học sẽ là ôn tập và thi thực hành, thời gian và hình thức thi được thông báo sau.

09 · BÀI TẬP THỰC HÀNH

Thực hành tổng hợp

Các bài tự luyện thêm về Trigger - Không thuộc bài nộp BTTH5. Mỗi bài có gợi ý ẩn - Bấm để mở.